Інданэзія

Інданэзія
па-інданэзійску: Negara Kesatuan Republik Indonesia па-малайску: Republik Indonesia па-малайску: Indonesia па-інданэзійску: Republik Indonesia па-ангельску: Republic of Indonesia па-ангельску: Unitary State of the Republic of Indonesia па-малайску: Negara Kesatuan Republik Indonesia па-інданэзійску: Indonesia па-ангельску: Indonesia
Сьцяг Герб
Нацыянальны дэвіз: „Bhinneka Tunggal Ika“
Дзяржаўны гімн Вялікая Інданэзія[d]
Дата заснаваньня:	17 жніўня 1945
Афіцыйная мова:	інданэзійская мова
Сталіца:	Джакарта
Форма кіраваньня:	рэспубліка і прэзыдэнцкая рэспубліка
прэзыдэнт Інданэзіі[d]:	Прабова Субіянта[d]
Заканадаўчы орган:	Народны кансультатыўны кангрэс[d]
Выканаўчы орган:	урад Інданэзіі[d]
Плошча:	1 904 570 км²
Насельніцтва:	▲275 439 000 чал. (2021)
Валюта:	інданэзійская рупія
СУП (2024)
па ППЗ:	4,658 трлн $
па ППЗ на душу насельніцтва:	16 542 $
намінальны:	1,402 трлн $
намінальны на душу насельніцтва:	4 980 $
Індэкс дэмакратыі:	6,71
Каэфіцыент Джыні:	37,9
ІРЧП:	0,705
Часавы пас:	WIB[d], WITA[d], WIT[d], Азія/Джакарта[d], Азія/Пантыянак[d], Азія/Макасар[d] і Азія/Джаяпура[d]
Аўтамабільны знак:	RI
Бок аўтамабільнага руху:	леваруч
Дамэн верхняга ўзроўню:	.id
Тэлефонны код:	+62
Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
indonesia.go.id (індан.)​ (анг.)

Рэспу́бліка Інданэ́зія (па-інданэзійску: Republik Indonesia) — астраўная дзяржава, разьмешчаная ў Паўднёва-Ўсходняй Азіі паміж Індыйскім і Ціхім акіянамі, на астравох Малайскага архіпэлягу і ў заходняй частцы вострава Новая Гвінэя. Гэта самая вялікая астраўная краіна ў сьвеце, у склад якой уваходзяць больш як 17 тысячаў астравоў, а агульная плошча складае 1,9 млн км². Інданэзія займае 14-ы радок у сьпісе самых вялікіх краінаў паводле плошчы. Насельніцтва краіны складае больш за 280 мільёнаў чалавек, такім чынам, гэта чацьвертая самая густанаселеная краіна ў сьвеце і самая густанаселеная мусульманская краіна ў сьвеце. Востраў Ява зьяўляецца самым густанаселеным востравам у сьвеце, які зьмяшчае больш за палову насельніцтва краіны.

Інданэзія зьяўляецца прэзыдэнцкай, канстытуцыйнай рэспублікай, дзе таксама абіраецца і парлямэнт. Сталіца краіны, Джакарта, зьяўляецца другой паводле колькасьці насельніцтва гарадзкой аглямэрацыяй у сьвеце. Краіна мае сухапутныя межы з Папуа-Новай Гвінэяй, Усходнім Тыморам і ўсходняй часткай Малайзіі. Іншыя суседнія краіны ўключаюць Сынгапур, Віетнам, Філіпіны, Аўстралію, Палаў і Андаманскія і Нікабарскія астравы, якія належаць Індыі. Не зважаючы на вялікую колькасьць насельніцтва і густанаселеныя рэгіёны, Інданэзія мае шырокія незаселеныя раёны, у якіх маецца высокі ўзровень біяразнастайнасьці. Краіна багатая на прыродныя рэсурсы, як то нафта і прыродны газ, цына, медзь і золата. Сельская гаспадарка скіраваная на выраб рысу, пальмавага алею, гарбаты, кавы, какавы, лекавых расьлінаў, спэцыяў і каўчуку. Асноўнымі гандлёвымі партнэрамі Інданэзіі зьяўляюцца Кітай, ЗША, Японія, Сынгапур, Паўднёвая Карэя, Тайлянда, Аўстралія і Малайзія.

Інданэзійскі архіпэляг зьяўляецца важным рэгіёнам для гандлю, па меншай ступені з VII стагодзьдзя, калі Шрывіджая, а затым Маджапахіт гандлявалі з кітайскай дзяржавай і індыйскімі каралеўствамі. Мясцовыя кіраўнікі паступова ўцягваліся ў рэгіянальныя культурныя, рэлігійныя і палітычныя стасункі. У гэтыя часы на астравах квітнелі індуісцкія і будыйскія каралеўствы. Мусульманскія гандляры і суфійскія навукоўцы спрыялі пранікненьню ў рэгіён ісламу, пазьней эўрапейскія дзяржавы прынесьлі з сабою хрысьціянства, ваюючы адзін з адным за кантроль над гандлем спэцыямі падчас эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў. Інданэзія перажыла працяглы пэрыяд нідэрляндзкага каляніялізму, які пачаўся з калянізацыі вострава Амбона і стварэньня Батавіі, у канчатковым рахунку, прывёў да захопу ўсяго архіпэлягу, уключаючы востраў Тымор і Заходнюю Новую Гвінэю, апошняя зь якіх на некаторы час трапляла пад уладу партугальцаў, французаў і брытанцаў. У ходзе дэкалянізацыі Азіі пасьля Другой сусьветнай вайны, Інданэзія атрымала незалежнасьць у 1949 годзе пасьля ўзброенага і дыпляматычнага канфлікту зь Нідэрляндамі.

Гісторыя

Дагістарычныя часы і ісламізацыя

Інданэзійскі архіпэляг быў заселены чалавекам ад дагістарычных часоў. Парэшткі архантрапа, гэтак званага яванскага чалавека, датуюцца паміж 2 мільёнамі і 500 тысячамі гадамі да н. э., а чалавек разумны зьявіўся тут блізу 50-тысячным годзе да н. э. Археалягічныя знаходкі ўлучаюць наскальныя росьпісы на Сулавэсі, дзе наратыўнае скальнае мастацтва датаванае як мінімум 51 200 гадоў таму. Пазьнейшыя мэгалітычныя традыцыі ўзьніклі ў некалькіх рэгіёнах — на Яве, Суматры, Сулавэсі, Сумбе, Флёрэсе і Ніясе, дзе каменныя валуны выкарыстоўваліся для пахаваньняў, ушанаваньня продкаў і рытуальнага жыцьця.

Адная з найстарэйшых вядомых наскальных выяваў быка ў пячоры Лубанг Джэрыджы Салег. Яна была зробленая ад 40 тысячаў да 44 тысячаў гадоў таму.

Пачынаючы зь некалькіх тысячагодзьдзяў да н. э., народы аўстранэзійскай моўнай групы мігравалі з Тайваню ў астраўную частку Паўднёва-Ўсходняй Азіі, і роднасныя ім мовы распаўсюдзіліся на значнай частцы архіпэлягу. Вырошчваньне рысу і вясковае жыцьцё разьвіваліся нераўнамерна па астравах, а раньні гандаль у апошнія стагодзьдзі да н. э. і першыя стагодзьдзі н. э. зьвязаў часткі архіпэлягу з Паўднёвай і Ўсходняй Азіяй. Замежныя гандляры, тавары, тэхналёгіі, сыстэмы пісьма і рэлігійныя ідэі траплялі ў мясцовыя супольнасьці праз гэтыя шляхі, спрыяючы пераўтварэньню прыбярэжных паселішчаў у порты і цэнтры мясцовай улады.

Пачынаючы з VII стагодзьдзя, марскія каралеўствы, як то суматранскае Шрывіджая, пашырылася праз гандаль і будызм. Індуісцкія і будысцкія ўплывы таксама зьявіліся ў яванскай шляхетнай культуры, рэлігійным жыцьці і архітэктуры храмаў. Паміж VIII і X стагодзьдзямі дынастыі Сайлендра і Матарам узьвялі буйныя архітэктурныя комплексы, улучна з Барабудурам і Прамбананам. Пасьля няўдалай спробы мангольскага ўварваньня на Яву ў канцы XIII стагодзьдзя ўзьнікла імпэрыя Маджапагіт, якая прыйшла да дамінаваньня над значнай часткай марскога гандлю архіпэлягу. Гэтыя каралеўствы і імпэрыі зьвязвалі двары, порты і рэлігійныя супольнасьці ў розных частках архіпэлягу, але іхная ўлада істотна вар’явалася паводле рэгіёну і эпохі.

Уздоўж гандлёвых шляхоў Індыйскага акіяну і Малацкай пратокі іслам пашырыўся і замацаваўся на поўначы Суматры да канца XIII стагодзьдзя і трапіў далей на Яву і Суматру ў наступныя стагодзьдзі. Гісторыкі зьвязваюць ягонае пашырэньне з марскім гандлем, узьнікненьнем прыбярэжных султанатаў і дзейнасьцю ісламскіх місіянэраў, улучна з групай Валі Санга. На Яве найстарэйшыя яванскія культурныя формы трапілі ў ісламскую практыку, надаўшы яванскаму ісламу адметны стыль, адрозны ад тых, што існуюць у Малайзіі і на востраве Суматры.

Прыбыцьцё эўрапейцаў

Першы рэгулярны кантакт паміж эўрапейцамі і народамі архіпэлягу адбыўся ў 1512 годзе, калі партугальскія гандляры, на чале з Франсішку Сэранам, імкнуліся манапалізаваць гандаль мушкатовым арэхам, гвазьдзікам і перцам кубэба. Усьлед рушылі нідэрляндзкія і брытанскія гандляры. У 1602 годзе галяндцы стварылі Нідэрляндзкую Ост-Індзкую кампанію, якая ў наступныя дзесяцігодзьдзі зацьвердзілася ў Батавіі і на воставе Амбон. На працягу амаль 200 гадоў, кампанія была дамінуючай эўрапейскай кампаніяй у архіпэлягу. Аднак, у 1800 годзе яна была збанкручана, а Нідэрлянды ўсталявалі на астравах калёнію.

Капітуляцыя прынца Дыпанэгора нідэрляндзкаму генэралу Гэндрыку дэ Коку, якое скончыла Яванскую вайну ў 1830 годзе.

З моманту заснаваньня Ост-Індзкай кампаніі пашырэньне нідэрляндзкіх уладаньняў у асноўным матывавалася гандлем. Пачынаючы з 1840 году Нідэрлянды распачалі пэрыяд пашырэньня дзеля павелічэньня і ўмацаваньня сваіх уладаньняў па-за межамі вострава Ява, галоўным чынам з прычыны прадухіленьня ўмяшаньня з боку іншых эўрапейскіх дзяржаваў. У выніку нідэрляндцы разгарнулі шэраг войнаў супраць розных карэнных групаў на астравах архіпэлягу, якія доўжаліся на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя, як то Падрыйская вайна, Яванская вайна і доўгатэрміновая Ачэгаўская вайна. Толькі ў першай палове XX стагодзьдзя галяндцы дасягнулі панаваньня над амаль усёй тэрыторыяй сучаснае Інданэзіі. У 1920 годзе да калёніі была далучаная Заходняя Новая Гвінэя.

У 1901 годзе Нідэрлянды ўсталявалі новую этычную палітыку, падрыхтаваную да рэгіёну. Гэтая палітыка была накіравана на паляпшэньне ўмоваў жыцьця і дабрабыту мясцовага насельніцтва і пашырэньне адукацыі для карэнных народаў. Такім чынам, Нідэрлянды пачалі падрыхтоўку да наданьня архіпэлягу самакіраваньня пад галяндзкім кантролем. Палітыка, аднак, міжволі спрыяла інданэзійскаму нацыянальнаму адраджэньню і наступнаму ўздыму руху за незалежнасьць, які мэтраполія актыўна здушвала.

Падчас Другой сусьветнай вайны архіпэляг быў захоплены Японскай імпэрыяй, якая ліквідавала галяндзкую ўладу. Падчас акупацыі быў распаўсюджаны голад і прымусовая праца, якія набылі масавы характар, таксама мелі месца ваенныя злачынствы ў рэгіёнах, якія японцы лічылі стратэгічна важнымі для сабе. Паводле пасьляваеннага дакладу ААН, японская акупацыя прывяла ў агульнай складанасьці 4 млн сьмерцяў у краіне. Тым ня менш, акупацыя апынулася асноватворнай базай для інданэзійскай незалежнасьці, бо японцы заахвочвалі інданэзійскі нацыяналізм і спрыялі нацыяналістычным дзеячам, як то Сукарна і Махамад Хата. Менавіта дзякуючы японцам і пачалося вызваленьне Азіі. Іхняя азіяцкая палітыка рэзка адрозьнівалася ад эўрапейскае палітыкі Нідэрляндаў. Ішлося (прынамсі, ад пачатку 1943 году) пра «Азію для азіятаў» — утварэньне з «захопленых-вызваленых» краёў шэрагу незалежных дзяржаваў, якімі б апекавалася Японія. Пасьля паразы Японіі ў вайне калянізатары паспрабавалі вярнуць назад свае ўладаньні, але ўздужэлы «за японскім часам» нацыянальны рух перамог імпэрыялізм.

Незалежнасьць

Час барацьбы за незалежнасьць

Сукарна — першы прэзыдэнт Інданэзіі. Фатаграфія 1949 году.

Правадыр інданэзійскага нацыянальнага руху Сукарна быў прызнаны японцамі лідэрам нацыі яшчэ на пачатку 1945 году. 17 жніўня 1945 году Сукарна і Хата агалосілі незалежнасьць краіны. У якасьці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасьці быў створаны Цэнтральны нацыянальны камітэт Інданэзіі (індан. Komite Nasional Indonesia Pusat, ЦНКІ), які абраў Сукарну і Хату, адпаведна, прэзыдэнтам і віцэ-прэзыдэнтам навастворанай краіны і зацьвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзыдэнцкай рэспублікі. У жніўні—верасьні 1945 году ўрад Сукарны даў рады ў справе фармаваньня асноўных дзяржаўных інстытутаў. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фармаваньні рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве дзеля раззбраеньня японцаў, а ў студзені 1946 году пачалі баявыя дзеяньні супраць нідэрляндцаў, якія вярнуліся ў былую калёнію, бо Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасьць краіны. З занятой нідэрляндцамі Джакарты сталіца рэспублікі была перанесеная ў Джак’якарту.

Пасьля дзесяцімесячных баявых дзеяў у лістападзе 1946 году было падпісанае Лінгаджацкае пагадненьне, паводле вынікаў якога Нідэрлянды дэ-факта прызнавалі сувэрэнітэт Рэспублікі Інданэзіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іхныя войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасьля маштабных баявых дзеяў, у час якіх нідэрляндцы захапілі большую частку тэрыторыі рэспублікі, умяшалася ААН. Гэта прывяло да складаньня ў студзені 1948 году Рэнвільскае пагадненьне, якое аднавіла асноўныя палажэньні Лінгаджацкай дамовы. Тым ня менш, выкананьне гэтага пагадненьня было таксама зарванае, бо ў сьнежні 1948 году нідэрляндцы аднавілі баявыя дзеі, захапіўшы Джак’якарту, а сталіца рэспублікі была перанесеная ў Букітынгі.

Пасьля новага ўмяшальніцтва ААН бакі вярнуліся да перамоваў. Паводле вынікаў Гаагаўскай канфэрэнцыі круглага стала ў лістападзе 1949 году было абвешчаная стварэньне Злучаных Штатаў Інданэзіі (індан. Republik Indonesia Serikat, ЗШІ). Гэтая дзяржава ўяўляла сабою фэдэратыўнага ўтварэньне, у якое разам з Рэспублікай Інданэзіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, улучалася група квазі-незалежных дзяржаваў, створаных пры заступніцтве нідэрляндцаў на ост-індзкіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі. Існаваньне ЗШІ было непрацяглым, то бок зь лютага па травень 1950 году практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасьля непрацяглых ваенных сутыкненьняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданэзіі. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце рэспубліка была зноў абвешчаная ў якасьці ўнітарнай дзяржавы, якая ўлучала асноўную частку былой Нідэрляндзкай Ост-Індыі, а далучэньне паўднёвай частцы Малуцкіх астравоў да рэспублікі было завершанае ў кастрычніку, пакінуўшы пад кантролем нідэрляндцаў заходнюю частку Новай Гвінэі).

Лібэральнай і кіраваная дэмакратыі

Адноўленая рэспубліка атрымала ў спадчыну шматпартыйнасьць, якая сфармавалася ў гады барацьбы за незалежнасьць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасна з абвяшчэньнем унітарнай рэспублікі Сукарна пад ціскам найбуйнейшых партыяў пагадзіўся на прыняцьцё новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэньне Інданэзіі на парлямэнцкую рэспубліку. Прэзыдэнцкія паўнамоцтвы істотна звузіліся, а роля прэм’ер-міністра наадварот узрастала. З улікам падобных палітычных пераўтварэньняў сямігадовы час разьвіцьця Інданэзіі атрымаў назву Лібэральнай дэмакратыі.

Прэзыдэнт Сукарна галасуе на парлямэнцкіх выбарах 1955 году.

Для гэтага пэрыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасьці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, гэтак і канфліктнымі стасункамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасьць парлямэнту нярэдка ўступала ў супярэчнасьць з інтарэсамі выканаўчай улады. Зь сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкараненьня сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай і палітычнага збліжэньня з Савецкім Саюзам, супраць чаго выступілі правыя і мусульманскія партыі. Адначасна чынілася замежная палітыка, накіраваная на замацаваньне лідэрства Інданэзіі сярод разьвіваных краінаў, а найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала арганізацыя ў красавіку 1955 году ў Бандунгу Канфэрэнцыі краінаў Азіі і Афрыкі. У лютым 1957 году ва ўмовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяньнем паміж прэзыдэнтам і парлямэнтам, Сукарна заручыўся падтрымкай войска і апублікаваў дактрыну «Насакам», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парлямэнтарызму, і абвесьціў аб пераходзе краіны да гэтак званай «кіраванай дэмакратыі» (індан. Demokrasi Terpimpin), што выявілася перш за ўсё ў пашырэньні прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаваньні ролі органаў заканадаўчай улады. Цягам году была адноўленая канстытуцыя 1945 году, якая аб’яўляла Інданэзію прэзыдэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парлямэнт. У новым складзе парлямэнту, зацьверджаным асабіста Сукарнам, прысутнічалі толькі прадстаўнікі ляяльных яму партыяў.

Зь цягам умацаваньня асабістай улады Сукарны ўзмацняўся ўхіл Інданэзіі ў бок сацыялістычнага блёку пры астуджэньні дачыненьняў з Захадам. У 1960 годзе пры вайскова-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданэзія пайшла на ваеннае супрацьстаяньне зь Нідэрляндамі, якія ўтрымлівалі заходнюю частку Новай Гвінэі. Гэты канфлікт завяршыўся ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраваньне ААН, а ў 1963 годзе яна была афіцыйна далучаная да складу Інданэзіі. Іншай праявай палітыкі Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 годзе канфрантацыя з Малайзіяй, бо ўлады ў Джакарце выступілі катэгарычна супраць фармаваньня Малайзіі шляхам аб’яднаньня брытанскіх калёніяў на Малацкім паўвостраве і Калімантане, баючыся ейнага ператварэньня на правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне. Увесь гэты час Сукарна актыўна падтрымліваўся камуністычнай партыяй краіны, якая значна ўзмацнілася, аднак гэта выклікала рэзкае абурэньне з боку правых партыяў і значнай часткі вайсковых структураў. Гэтая сытуацыя вылілася ў верасьні 1965 году ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі Рух 30 верасьня і контрапераварот, зьдзейсьнейны вайскоўцамі.

«Новы парадак»

Мухамад Сухарта — прэзыдэнт Інданэзіі ў 1968—1998 гадах. Фатаграфія 1993 году.

Па здушэньні спробы перавароту 30 верасьня групоўка вайскоўцаў, ачоленых генэрал-маёрам Сухартам, узялася за паступовую ўзурпацыю ўлады і здушэньні выступаў сваіх палітычных супернікаў. Войска дамаглося ад Сукарны забароны на дзейнасьць камуністычнай партыі і разгарнулі маштабную кампанію тэрору супраць ейных прыхільнікаў, падчас якой загінула, паводле розных зьвестак, ад 500 тысячаў да 2 мільёнаў чалавек.

Адхіленьне ад улады прэзыдэнта Сукарны было паэтапным. Спачатку ў сакавіку 1966 году пад націскам войска ён надаў Сухарту права рабіць любыя захады, неабходныя дзеля падтрыманьня бясьпекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 году надзвычайная сэсія Народнага кансультатыўнага кангрэсу (НКК) выправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выканальнікам абавязкамі прэзыдэнта. У сакавіку 1968 году яшчэ адна пазачарговая сэсія НКК абрала Сухарту прэзыдэнтам Інданэзіі. Сфармаваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэньні ва ўсіх сфэрах жыцьця краіны: эпоха, якая ўсчалася па здушэньні перавароту 30 верасьня 1965 году, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку». У кароткія тэрміны ў краіне была выбудаваная жорсткая вэртыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зьніжаная. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае разьвіцьцё рынкавых мэханізмаў пры забясьпечаньні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі зрух адбыўся і ў замежнай палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося збліжэньне Інданэзіі з ЗША і Захадам агулам пры астуджэньні стасункаў з СССР, Кітаем. Адначасна новыя ўлады дамагліся нармалізацыі дачыненьняў з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэньня краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі, гэтак у жніўні 1967 году пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створаная Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Усходняй Азіі.

Студэнцкія хваляваньні ў Джакарце ў траўні 1998 году.

Урад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасьцю палітычных партыяў. Як дыктатар, які кіраваў дзяржавай ажно 32 гады да 1998 году, апраўдваў сваё доўгае ўтрыманьне ўлады і тым, што інакш у Інданэзіі аніколі не стварыць адзінай нацыі. Маўляў, цяжка ўтрымаць 210 мільёнаў чалавек (пры канцы ягонага панаваньня), расьселеных на моцна раскіданых шасьці тысячах астравоў, разам без супярэчнасьцяў (адлегласьць між скрайнімі астравамі — як ад Ірляндыі да Ўралу). Агульнага ва ўсіх народаў і культураў напачатку было — адное толькі 350-гадовы галяндзкі прыгнёт ды барацьба зь ім. У якасьці ўласнай «палітычнай надбудовы» вайскоўцы і блізкія да іх правыя цывільныя сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 году аб’ядноўвала значную частку грамадзкіх арганізацыяў, якія ляяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічаная і ператвораная ў палітычны блёк, які пасьля атрымліваў абсалютную большасьць галасоў выбарнікаў на ўсіх парлямэнцкіх выбарах, якія ладзіліся, пачынаючы з 1971 году, раз на пяць гадоў. У склад парлямэнту заўсёды трапляла фракцыя ад узброеных сілаў, сябры якой прызначаліся прэзыдэнтам. У сьнежні 1975 году інданэзійскія войскі захапілі Усходні Тымор, які абвесьціў незадоўга да таго незалежнасьць ад Партугаліі. У ліпені 1976 году гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўлучана ў склад Інданэзіі на правах правінцыі. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфэктыўнай. Гэтак да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіну прыцягнулі буйныя плыні замежных інвэстыцыяў, разьвіць шматлікія сучасныя галіны прамысловасьці, дамагчыся якаснага павышэньня сярэдняга ўзроўню жыцьця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту здушэньне палітычных свабодаў не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасьці, а праявы грамадзянскага пратэсту мелі, зазвычай, лякальны характар і хутка душыліся. Вялікіх высілкаў ад уладаў вымагала барацьба з сэпаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэгу, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сытуацыю атрымлівалася ўлагоджваць і трымаць пад кантролем.

Кардынальныя зьмены пацягнуў за сабой азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс 1997—1998 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданэзіі. Сытуацыю пагоршыў падрыў стабільнасьці інданэзійскай рупіі, за якой абвалілася і ўся «дзяржаўна-рынкавая» эканоміка. Каляпс цэлых галінаў, рэзкае зьніжэньне прыбыткаў насельніцтва прывялі да абвастрэньня сацыяльнай напружанасьці, масавай незадаволенасьці і эскаляцыі этнаканфэсіянальнага экстрэмізму. У кароткі час сфармаваўся актыўны антыўрадавы рух, загрунтаваным у студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Падзеі, што прывялі да пазбаўленьня Сухарта ўлады, пачаліся ў траўні 1998 году з расстрэлу мірнай студэнцкай дэманстрацыі. Па сэрыі масавых пратэстаў і забурэньняў 21 траўня 1998 году прэзыдэнт Сухарта пайшоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзыдэнту Бахарудыну Юсуфу Габібі.

Цяперашні час

Сусіла Бамбанг Юдхаёна ачольваў Інданэзію з 2004 па 2014 гады. Фатаграфія 2004 году.

Урад, сфармаваны віцэ-прэзыдэнтам Габібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэньняў, ключавым элемэнтам якіх сталася лібэралізацыя партыйнай сыстэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасна пад моцным міжнародным ціскам Джакарта была вымушаная пагадзіцца на згоду ў жніўні 1999 году арганізацыі рэфэрэндуму аб самавызначэньні Ўсходняга Тымору, падчас якога большасьць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся за аднаўленьня незалежнасьці. Працэс сувэрэнізацыі Ўсходняга Тымору, які кіраваўся ААН, завершыўся ў траўні 2002 году.

Паводле вынікаў зладжаных у чэрвені 1999 году парлямэнцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Радзе народных прадстаўнікоў сфармавала апазыцыйная Дэмакратычная партыя барацьбы Інданэзіі на чале з дачкой Сукарны Мэгаваці Сукарнапутры. У кастрычніку 1999 году ў час сэсіі НКК прэзыдэнтам краіны быў абраны лідэр мерна-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэньня Абдурахман Вахід, а пасаду віцэ-прэзідэнткі заняла Мэгаваці Сукарнапутры.

У час прэзыдэнцтва Вахіда атрымалася разьвязаць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблемаў. Аднак палітычны стан у краіне заставалася досыць складаным, бо практычна адразу акрэсьлілася тэндэнцыя да супрацьстаяньня паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максымальнай скрытасьці пры прыняцьці важных дзяржаўных пастановаў, і парлямэнтам. Гэтае супрацьстаяньне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені—ліпені 2001 году. 22 ліпеня Вахід абвесьціў пра надзвычайны стан у краіне, аддаўшы загад узброеным сілам аб недапушчэньні арганізацыі пазачарговай сэсіі НКК, ініцыяванай парлямэнтарыямі дзеля разгляду пытаньня аб вынясеньні вотуму недаверу прэзыдэнту. Прэзыдэнцкі загад быў праігнараваны войскам, якія абралі бок парлямэнту, у выніку чаго 23 ліпеня НКК пастанавіў аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мэгаваці Сукарнапутры. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленьне сацыяльна-эканамічнага стану і павольнай лібэралізацыі палітычнай сыстэмы. Былі зацьверджаныя беспасярэднія прэзыдэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» ўзброеных сілаў. Пры гэтым захоўваліся вострымі этнаканфэсійныя супярэчнасьці ў розных рэгіёнах краіны, а таксама актыўную дзейнасьць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі.

Паводле вынікаў першых беспасярэдніх прэзыдэнцкіх выбараў у Інданэзія, якія прайшлі ў два туры ў ліпені і верасьні 2004 году, перамогу атрымаў Сусіла Бамбанг Юдхаёна. Ён быў адстаўным вайсковых генэралам, а таксама лідэрам Дэмакратычнай партыі. У свой час ён займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры. Ягоны ўрад здолеў дамагчыся значных посьпехаў ва ўрэгуляваньні этнаканфэсійных праблемаў. Гэтак, у прыватнасьці, у жніўні 2005 году пры пасярэдніцтве Эўрапейскага Зьвязу было складзенае мірнае пагадненьне з найбольш магутнай сэпаратысцкай структурай, якая выступала за вольны Ачэг. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку, бо ў значнай ступені была адноўленая інвэстыцыйная прывабнасьць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасьці галінаў наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню. У гэты ж час усталявлася выбарчая дэмакратыя, але захавалася карупцыя і крытыка аўтарытарных практыкаў. У час чарговых прэзыдэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 году Юдхаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы. Ад 2014 да 2019 году прэм’ер-міністрам Інданэзіі быў Юсуф Кала.

Геаграфія

Горныя краявіды Ўсходняй Явы. На выяве бачныя вульканы Сэмэру і Брома.

У склад Інданэзіі ўваходзяць 17 508 астравоў, зь якіх каля 6000 незаселеныя. Астравы разьмешчаныя з абодвух бакоў экватару. Па плошчы самымі вялікімі астравамі ёсьць Ява, Суматра, Калімантан (інданэзійская частка Барнэо), Новая Гвінэя (падзеленая з Папуа-Новай Гвінэяй) і Сулавэсі. Інданэзія мяжуе з Малайзіяй на высьпе Барнэо, з Папуа Новай Гвінэяй на высьпе Новая Гвінэя, і Ўсходнім Тыморам на высьпе Тымор. Сталіца Джакарта знаходзіцца на высьпе Ява і зьяўляецца самым вялікім горадам краіны, потым ідуць Сурабая, Бандунг, Мэдан і Сэмаранг.

Тыповыя інданэзійскія лясы, якія можна знайсьці на Калімантане і Суматры.

З плошчай 1 919 440 км², Інданэзія зьяўляецца 15 краінай у сьвеце па велічыні. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва дасягае 134,39 чалавек на квадратны кілямэтар, што ставіць краіну на 79-е месца ў сьвеце, а востраў Ява — самы густанаселены востараў у сьвеце (960 чалавек на км²). Вышыня самай высокай гары краіны Пунчак Ява складае 4884 мэтры, а возера Тоба на Суматры самае вялікае па плошчы (1145 км²). Самыя вялікі рэкі гэта Махакам і Барыта на Калімантане. Яны маю свае вытокі ў гарах у цэнтры вострава, цякуць па балотах у мора, забясьпечваючы зручныя камунікацыі паміж узьбярэжнымі паселішчамі.

Інданэзія разьмешчана на стыку трох тэктанічных пліт — Ціхаакіянскай, Эўразійскай і Аўстралійскай — што стварае ўмовы для частых вульканічных вывыржэньняў і землятрусаў. У Інданэзіі знаходзяцца больш за 100 дзейнічаючых вульканаў, уключаючы Кракатао і Тамбора, абодва сусьветна вядомыя сваім магутным вывяржэньнем у XIX стагодзьдзі. Вывяржэньне супэрвулькана Тоба прыкладна 70 000 гадоў таму было адным з самых магутных з глябальных катастроф. Сэйсьмічная актыўнасьць выклікала цунамі 2004 году, якое забіла 167 736 чалавек на поўначы Суматры і Джакарцкі землятрус у 2006 годзе. Аднак вульканічныя выкіды забясьпечваюць высокую эфэктыўнасьць сельскай гаспадаркі гістарычна падтрымліваючы вялікую колькасьць насельніцтва на Яве і Балі.

Клімат

Кліматычная мапа Інданэзіі паводле клясыфікацыі Кёпэна.

Інданэзія ляжыць на экватары, таму ягоны клімат, як правіла, адносна не зьмяняецца цягам году. Экватарыяльная частка Інданэзіі мае трапічны клімат з двума абумоўленымі мусонамі пэрыядамі — вільготным і сухім. Пры гэтым тэмпэратура на працягу году вагаецца нязначна. На большай частцы краіны сухі сэзон прыпадае на час з траўня па кастрычнік, а вільготны цягнецца зь лістападу па красавік. Клімат Інданэзіі амаль цалкам трапічны, пераважае экватарыяльны клімат, які сустракаецца на кожным буйным востраве Інданэзіі. Больш прахалодныя тыпы клімату існуюць толькі ў горных рэгіёнах, якія знаходзяцца на вышыні ад 1300 да 1500 мэтраў над узроўнем мора. Горныя рэгіёны атрымліваюць найвялікшую колькасьць ападкаў. Акіянічны клімат паводле клясыфікацыі Кёпэна пераважае ў высакагорных рэгіёназ, прылеглых да клімату трапічных лясоў, з раўнамернымі ападкамі ўвесь год. У высакагорных раёнах блізу трапічнага мусоннага і саваннага клімату асабліва ў сухі сэзон выяўляецца субтрапічны высакагорны клімат. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў на раўнінах складае ад 1780 да 3175 мм і да 6100 мм у горнай частцы. Сярэдняя тэмпэратура ў Джакарце вагаецца ад 26 да 30 °C.

Джунглі на Заходнім Калімантане.

Некаторыя рэгіёны, як то Калімантан і Суматра, маюць толькі невялікія адрозьненьні ў колькасьці ападкаў і тэмпэратуры паміж сэзонамі, у той час як у іншых рэгіёнах, як то Малыя Зонскія астравы, назіраюцца значна больш выяўленыя адрозьненьні, маючы засушы ў сухі сэзон і паводкі ў вільготны сэзон. Колькасьць ападкаў вар’юецца ў розных рэгіёнах, то бок іх больш у заходняй Суматры, на Яве і ўнутраных раёнах Калімантану і Папуа, і менш у раёнах бліжэйшых да Аўстраліі, як то Малыя Зонскія астравы, дзе звычайна бывае адносна засушліва. Амаль аднолькава цёплая вада вакол астравоў забясьпечвае адносна сталую тэмпэратуру сушы. Вільготнасьць даволі высокая, ад 70 % да 90 %. Вятры мераныя і звычайна прадказальныя, мусоны звычайна дзьмуць з поўдня і ўсходу ў траўні—кастрычніку і з поўначы і захаду ў лістападзе—красавіку. Тайфуны і буйнамаштабныя штормы амаль не ўяўляюць небясьпеку для маракоў, але значную небясьпеку ствараюць імклівыя плыні ў пратоках Лямбок і Сапэ.

Паводле некаторых дасьледаваньняў, Інданэзія падпадае пад сур’ёзную рызыку прагназуемых наступстваў зьмены клімату. Сюды ўваходзяць нязьменшаныя выкіды, якія прыводзяць да павышэньня сярэдняй тэмпэратуры блізу 1 °C да сярэдзіны стагодзьдзя, павялічваючы частасьць сухменяў і дэфіцыт харчаваньня пад уплывам зьмены колькасьці ападкаў і ўзроўня вільготнасьці і павелічэньня сухіх сэзонаў, якія, такім чынам, зьменяць сельскую гаспадарку Інданэзіі, а таксама прывядуць да шматлікіх хваробаў і лясных пажараў. Павышэньне ўзроўню мора таксама будзе пагражаць большасьці насельніцтва Інданэзіі, якое жыве ў нізінных прыбярэжных раёнах. Верагодна, больш за ўсё ад кліматычных зьменаў пацерпяць зьбяднелыя грамады.

Біяразнастайнасьць

Рафлезія Арнальда расьце ў джунглях Суматры і Калімантану.

Памеры Інданэзіі, трапічны клімат і геаграфія архіпэлягу падтрымліваюць адзін з найвышэйшых узроўняў біяразнастайнасьці ў сьвеце. Гэтак яна ўваходзіць у лік 17 краінаў з найвялікай разнастайнасьцю, вызначаных Міжнародным таварыствам захаваньня прыроды. Флёра і фаўна Інданэзіі ўяўляюць сабою сумесь азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў. Астравы Зондзкага шэльфу, як то Суматра, Ява, Калімантан і Балі, калісьці былі павязаныя з мацерыковай Азіяй і маюць багатую азіяцкую фаўну. Такіх буйных відаў, як то суматранскі тыгр, насарог, арангутан, азіяцкі слон і леапард, калісьці было багата на ўсходзе Балі, але колькасьць і распаўсюд рэзка скараціліся. Будучы доўгі час адарванымі ад кантынэнтальнай сушы, Сулавэсі, Малыя Зонскія астравы і Малуку займелі сваю ўнікальную флёру і фаўну. Папуа некалі была часткай аўстралійскай сушы і таму сёньня ёсьць домам унікальнай фаўны і флёры, цесна павязанай з Аўстраліяй, маючы ў тым ліку больш за 600 відаў птушак.

Суматранскі тыгр.

Інданэзія займае другое месца пасьля Аўстраліі паводле колькасьці эндэмічных відаў, то бок 36 % з 1531 віду птушак і 39 % з 515 відаў сысуноў зважаюцца эндэмічнымі. У Інданэзіі знаходзіцца 83 % старых лясоў Паўднёва-Ўсходняй Азіі. Трапічныя моры атачаюць берагавую лінію Інданэзіі, цягнучыся на 80 тысяч кілямэтраў. Краіна мае шэраг марскіх і прыбярэжных экасыстэмаў, якія фармуюцца з пляжаў, дзюнаў, ліманаў, мангравых зарасьнікаў, каралавых рыфаў, зарасьнікаў марской травы, прыбярэжных глеістых плыняў, прыліўных роўнядзяў, зарасьнікаў багаваньні і экасыстэмы малых астравоў. Інданэзія лічыцца адной з краінаў Каралавага трохкутніка з самай велізарнай у сьвеце разнастайнасьцю рыбаў каралавых рыфаў, з больш чым 1650 відамі толькі ва ўсходняй Інданэзіі.

Брытанскі натураліст Альфрэд Расэл Ўолес апісаў лінію падзелу, сёньня вядомай як лінія Ўолеса, паміж распаўсюдам азіяцкіх і аўстралазійскіх відаў Інданэзіі. Яна цягнецца прыкладна з поўначы на поўдзень уздоўж краю Зондзкага шэльфу, паміж Калімантанам і Сулавэсі, і ўздоўж глыбокай Ламбоцкай пратокі, паміж Ламбокам і Балі. Флёра і фаўна на захад ад лініі перадусім мае азіяцкі характар, у той час як на ўсход ад Ламбокі пераважае ўсё больш аўстралійская да лініі Вэбэра, які, як зважаецца, выявіў больш дакладную лінію падзелу відаў. У сваёй кнізе 1869 году «Малайскі архіпэляг» Ўолес апісаў шматлікія віды, унікальныя для гэтага раёну. Рэгіён астравоў паміж ягонай лініяй і Новай Гвінэяй цяпер называецца Ўалесіяй.

Вынішчаныя пад плянтацыі джунглі на Суматры.

Павелічэньне насельніцтва Інданэзіі і хуткая індустрыялізацыя ствараюць сур’ёзныя экалягічныя праблемы. Часта ім надаецца больш нізкі прыярытэт праз высокі ўзровень беднасьці і слабога кіраваньня зь недахопам рэсурсаў. Гэтак у краіне зьнішчаюцца тарфянікі, маецца буйнамаштабная незаконная высечка лясоў, празьмерная эксплюатацыю марскіх рэсурсаў, забруджваньне паветра, а таксама ёсьць цяжкасьці зь ліквідацыяй сьмецьця, а таксама паслугаў водазабесьпячэньня і каналізацыі. Гэтыя праблемы выклікалі наданьне Інданэзіі нізкаму рэйтынгу ў Індэксе экалягічнай эфэктыўнасьці 2020 году. Справаздача таксама выявіла, што паказьнікі краіны агулам ніжэйшыя за пасярэднія як у рэгіянальным, гэтак і ў сусьветным кантэксьце.

У Інданэзіі хуткімі тэмпамі адбываецца высечка лясоў. У 2020 годзе лясы пакрывалі толькі 49,1 % тэрыторыі краіны, у той час, як гэты паказьнік у 1950 годзе складаў 87 %. З 1970-х гадоў вытворчасьць бярвеньня, стварэньне плянтацыяў і пашырэньне сельскай гаспадаркі сталі чыньнікамі значнай часткі высечкі лясоў. Зусім нядаўна яна была абумоўленая прамысловасьцю пальмавага алею, за што краіна крытыкавалася празь негатыўнае ўзьдзеяньне на навакольнае асяродзьдзе і выцясьненьне мясцовых грамадаў. У выніку Інданэзія стала вялікай лясной краінай з найбуйнейшым у сьвеце выкідам парніковых газаў зь лясоў. Гэта таксама пагражае выжываньню эндэмічных відаў. Міжнародны зьвяз аховы прыроды вызначыў 140 відаў сысуноў пад пагрозай зьнікненьня, зь іх 15 знаходзяцца ў крытычным стане. Некаторыя навукоўцы апісваюць стан з высечай лясоў і іншай шкодай навакольнаму асяродзьдзю ў Інданэзіі як экацыд.

Палітыка

Інданэзія — унітарная рэспубліка прэзыдэнцкага ладу. У 1998 годзе пасьля сыходу з пасады прэзыдэнта Сухарта палітычныя і дзяржаўныя структуры прайшлі шырокія рэформы з чатырма канстытуцыйнымі папраўкамі, якія аднавілі дзейнасьць выканаўчай, заканадаўчай і судовай галінаў улады. Галоўная з рэформаў мела на мэце дэлегаваньне ўлады і паўнамоцтваў розным рэгіянальным утварэньням пры захаваньні ўнітарнага ўладкаваньня дзяржавы. Прэзыдэнт Інданэзіі зважаецца кіраўніком дзяржавы і кіраўніком ураду, а таксама галоўным вайскаводам нацыянальных узброеных сілаў Інданэзіі. Таксама ён займаецца нутраным кіраваньнем, выпрацоўвае палітыку і мае ўплыў на замежную палітыку краю. Прэзыдэнт можа балятавацца максымум на два пяцігадовыя тэрміны запар.

Інаўгурацыя прэзыдэнта Джокі Відоды ў будынку парлямэнту ў 2014 годзе.

Найвышэйшым прадстаўнічым органам на нацыянальным узроўні ёсьць Народны кансультатыўны кангрэс. Ягонымі асноўнымі функцыямі ёсьць падтрымка і ўнясеньне зьменаў у канстытуцыю, інаўгурацыю і імпічмэнт прэзыдэнта, а таксама афармленьне агульных абрысаў дзяржаўнай палітыкі. Парлямэнт складаецца з двух палатаў, як то Рада народнага прадстаўніцтва (РНП), куды ўваходзяць 575 сябраў, ды Рада рэгіянальнага прадстаўніцтва (РРП), дзе засядаюць 136 дэпутатаў. РНП займаецца выпрацоўкай заканадаўства і кантралюе выканаўчую ўладу. Рэформы з 1998 году прыкметна павялічылі ейную ролю ў нацыянальным кіраваньні, у гэты час РРП займаецца пытаньнямі рэгіянальнага кіраваньня.

Большасьць цывільных справаў разглядаецца ў дзяржаўным судзе, а апэляцыі накіроўваюцца ў Высокі суд. Вярхоўны суд Інданэзіі зважаецца найвышэйшым зьвяном судовай галіны і разглядае канчатковыя апэляцыі і праводзіць перагляд справаў. Судзьдзяў сюды прызначае прэзыдэнт. Іншыя суды ўключаюць у сябе Канстытуцыйны суд, які разглядае канстытуцыйныя і палітычныя пытаньні, і Рэлігійны суд, які займаецца справамі кадыфікаванага ісламскага права, то бок шарыяту. Акрамя таго, судовая камісія сочыць за працай судзьдзяў.

Асновай інданэзійскага грамадзтва, як і, напрыклад, турэцкага, ад часоў Сухарты заўсёды было войска, што ў некаторых раёнах замяняе сабой астатнія грамадзкія інстытуцыі. Афіцэры, як дзейныя, так і адстаўнікі, апанавалі ўсе больш-менш значныя цывільныя пасады — ад міністраў да настаўнікаў. Яны кіруюць многімі прыбытковымі прадпрыемствамі і маюць у руках вялікія грошы.

Палітычныя партыі і выбары

Дзейны прэзыдэнт краіны Прабова Субіянта.

З 1999 года ў Інданэзіі дзеіць шматпартыйная сыстэма. На ўсіх выбарах у заканадаўчыя органы пасьля гэтага аніводная партыя ня брала большасьць месцаў. На ўсеагульных выбарах 2024 году Інданэзійская дэмакратычная партыя барацьбы забясьпечыла сабе найбольшую колькасьць галасоў, здабыўшы перамогу ў трэці раз запар з 2014 году. Сярод іншых слынных партыяў вылучаюцца Партыя функцыянальных групаў (Голкар), Рух за Вялікую Інданэзію (Герындра), Дэмакратычная партыя і Партыя квітнеючай справядлівасьці.

Першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 1955 годзе дзеля абраньня дэпутатаў парлямэнту і канстытуцыйнага сходу. На нацыянальным узроўні інданэзійцы не абіралі прэзыдэнта да 2004 году. З таго часу кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяцігадовы тэрмін. Пачынаючы зь мясцовых выбараў 2015 году, выбары губэрнатараў і мэраў адбываюцца ў адзін дзень. У 2014 годзе Канстытуцыйны суд пастанавіў, што выбары ў заканадаўчыя органы і на пасаду прэзыдэнта маюць ладзіцца адначасна з 2019 году.

Адміністрацыйны падзел

Адміністрацыйная мапа Інданэзіі.

Краіна падзеленая на 30 правінцыяў і два спэцыяльных раёна і спэцыяльны сталічны рэгіён. Кожная з правінцыяў мае сваё заканадаўства і абранага губэрнатара. Правінцыі ў сваю чаргу падзеленыя на раёны (індан. kabupaten) і гарадзкія акругі (індан. kota). Колькасьць правінцыяў вагалася зь цягам часу. У 2012 годзе з Усходняга Калімантану была вылучаная правінцыя Паўночны Калімантан.

Правінцыі Ачэг, Джакарта, Джак’якарта, Папуа і Заходняе Папуа маюць вялікія заканадаўчыя прывілеі і больш высокую ступень аўтаноміі ад цэнтральнага ўрада ў параўнаньні зь іншымі правінцыямі. Ачэг мае правы ствараць пэўныя элемэнты незалежнай прававой сыстэмы і браць удзел у правінцыйным выбарах некалькім рэгіянальным партыямі. У 2003 годзе ў гэтай правінцыі былі ўведзеныя нормы шарыяту. Джак’якарце быў нададзены статус адмысловай правінцыі ў знак прызнаньня вядучай ролі рэгіёну ў падтрымцы рэспублікі падчас нацыянальнай рэвалюцыі і гатовасьці рэгіёну далучыцца да Інданэзіі. Папуа атрымала асаблівы статус аўтаноміі ў 2001 годзе, а ў 2003 годзе была падзелена на правінцыі Папуа і Заходняе Папуа. Джакарта мае статус адмысловага рэгіёну як сталіца краіны.

Замежныя дачыненьні

Інданэзія мае 132 дыпляматычныя місіі па-за мяжой, у тым ліку 95 амбасадаў. Краіна прытрымліваецца таго, што яна называе «свабоднай і актыўнай» замежнай палітыкай, імкнучыся браць удзел у рэгіянальных справах прапарцыйна свайму памеру і разьмяшчэньню, але пазьбягаючы ўдзелу ў канфліктах паміж іншымі краінамі.

У інданэзійскай сталіцы Джакарце месьціцца штаб-кватэра арганізацыі АСЕАН.

Інданэзія была значным полем бітваў падчас халоднай вайны. Шматлікія спробы з боку ЗША, СССР і ў некаторай ступені Кітая завяршыліся спробай дзяржаўнага перавароту 1965 году і наступнымі ўзрушэньнямі, якія прывялі да пераарыентацыі замежнай палітыкі. З таго часу Інданэзія вызначалася ціхім збліжэньнем з заходнім сьветам пры захаваньні пазаблёкавай пазыцыі. Сёньня краіна падтрымлівае цесныя сувязі з сваімі суседзямі і зьяўляецца адным з заснавальнікаў Асацыяцыі дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі (АСЕАН) і Ўсходнеазіяцкага саміту. Як і большасьць мусульманскага сьвету, Інданэзія ня мае дыпляматычных дачыненьняў з Ізраілем і актыўна падтрымлівае Палестыну. Тым ня менш, назіральнікі адзначалі, што краіна ўсё ж такі стрымана, але мае стасункі з Ізраілем.

Інданэзія ёсьць сябрам ААН з 1950 году. Краіна была адной з заснавальніцаў Руху недалучэньня і Арганізацыі ісламскай супрацы. Інданэзія падпісала пагадненьні аб стварэньні зоны вольнага гандлю АСЕАН, Кернскай групы, Сусьветнай гандлёвай арганізацыі і раней была сябрам ОПЭК. Дзяржава доўгі час была атрымальніцай гуманітарнай дапамогі і дапамогі ў мэтах разьвіцьця з 1967 году, але нядаўна ў канцы 2019 году яна сама ўпершыню зладзіла першую праграму дапамогі па-за мяжой.

Дачыненьні зь Беларусьсю

Дыпляматычныя адносіны ўсталяваныя 18 чэрвеня 1993 году. Паміж краінамі падпісаны міжурадавыя пагадненьні аб эканамічным і тэхнічным супрацоўніцтве, гандлёвае пагадненьне. 22 жніўня 2011 году адкрытае пасольства Рэспублікі Беларусь у Інданэзіі. Двухбаковыя гандлёва-эканамічныя сувязі паступова разьвіваюцца: гандлёвы абарот вырас з 1,8 млн даляраў у 1995 да 144,5 млн даляраў у 2008. Беларускі экспарт: калійныя ўгнаеньні і гетэрацыклічныя спалучэньні (з атамамі азоту). Імпарт: натуральны каўчук, пальмавы і какосавы алей, садавіна, арэхі, тканіны, радыётэлевізійная тэхніка.

Праблема Заходняй Новай Гвінэі

Ад 1965 году папуасы Заходняй Новай Гвінэі змагаюцца за ўзьяднаньне з Папуа-Новай Гвінэяй. Пасьля дэкалянізацыі ААН аддала іхны край Інданэзіі. Спрэчная мэтазгоднасьць гэтага рашэньня — нават антрапалягічна папуасы і малайцы-інданэзійцы зусім розныя. Узброеную барацьбу за незалежнасьць вядзе Арганізацыя вызваленьня Папуа, якую неафіцыйна падтрымліваюць з Папуа-Новай Гвінэі.

Войска

Кадэты інданэзійскай вайсковай акадэміі.

Нацыянальныя ўзброеныя сілы Інданэзіі складаюцца з сухаземнага войска, флёту, улучна з марской пяхотай, і вайскова-паветраных сілаў. Колькасьць дзейных вайскоўцаў сягае блізу 300 тысячаў у сухаземнай арміі, 65 тысячаў на флёце і 30 тысячаў у вайскова-паветраных сілах. Войска ўзьнікла ў вайны за незалежнасьць Інданэзіі, фактычнай датай заснаваньня структуры ўважаецца 5 кастрычніка 1945 году, і ягоныя кіраўнікі пазьней прэтэндавалі на палітычную ролю з прычыны свайго ўдзелу ў барацьбе супраць нідэрляндзкага панаваньня. Гэтак пасьля падзеяў 1965 года ў руках вайскоўцаў апынулася і дзяржаўная ўлада, а генэрал Сухарта заняў прэзыдэнцкі пост. Узброеныя сілы таксама маюць тэрытарыяльную камандную сыстэму, якая ўзыходзіць ад рэгіянальных камандаў да мясцовых пастоў, зьвязваючы войска з арганізацыяй унутранай бясьпекі і мясцовым кіраўніцтвам.

У час «Новага парадку» войска мела афіцыйную палітычную ролю паводле дактрыны «падвойнай функцыі». Такім чынам, войска ня толькі мела адказнасьць за абарону, але і брало ўдзел у сацыяльна-палітычным разьвіцьці краіны. Больш за тое, на легальнай аснове вайсковыя структуры атрымалі права камэрцыйная дзейнасьці як на прыватнай, гэтак і на інстытуцыйнай глебе. Толькі пасьля адстаўкі Сухарты з 1998 году распачаліся рэформы, якія спынілі вайсковае прадстаўніцтва ў парлямэнце і адхілілі вайсковыя структуры ад штодзённай палітыкі, але тэрытарыяльная камандная сыстэма і фінансаваньне войска былі цяжкімі задачамі да рэфармаваньня. Пры гэтым, страціўшы наўпроставы ўплыву на дзяржаўнае кіраваньне, войска застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай. Вайсковыя прадпрыемствы, фонды і іншыя крыніцы фінансаваньня даўно выклікаюць занепакоенасьць празь недахоп празрыстасьці і цывільнага кантролю. Выдаткі на абарону застаюцца ніжэйшымі за 1% ВУП з 2007 году, і абмежаванае фінансаваньне штурхаюць войска да закупак за замежныя крэдыты, набыцьця ўжыванай тэхнікі і іншых танных варыянтаў.

Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў захоп у 1975 годзе Ўсходняга Тымору і супрацьдзеяньне партызанскай барацьбы на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася ажно да аднаўленьня незалежнасьці гэтае краіны. Таксама ад часу незалежнасьці Інданэзія сутыкалася з сэпаратысцкімі рухамі і паўстаньнямі, найперш у Ачэгу і Папуа. Паўстаньне ў Ачэгу скончылася пасьля мірнага пагадненьня 2005 году, тады як канфлікт у Папуа цягнецца поруч з асаблівымі захадамі цэнтральнага ўраду да наданьня пэўнай аўтаноміі і бясьпекі. Тым ня менш, маюцца паведамленьні пра практыкі катаваньняў, прымусовага зьнікненьня, пазасудовых забойстваў, адвольных затрыманьняў і абмежаваньняў на сходы, выказваньня думак і працу прэсы ў тым рэгіёне. Інданэзія бярэ актыўны ўдзел у міратворчай дзейнасьці ААН. Гэтак, пачынаючы з 1950-х гадоў ейныя кантынгенты агульнай колькасьцю большай за 15 тысячаў чалавек бралі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяваньні або падтрыманьні міру ў 18 краінах. Інданэзійскія вайскоўцы ў такіх місіях былі расквартаваныя ў Сьера-Леонэ, Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга і Кувэйце.

Дзяржаўная сымболіка

Дзяржаўная сымболіка Інданэзіі рэглямэнтуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам, то бок у адпаведнасьці з законам аб дзяржаўным сьцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была ўхваленая ў 2009 годзе.

Герб Інданэзіі.

Сьцяг Інданэзіі ўяўляе сабою прастакутны палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзьве гарызантальныя простыя роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацьверджаныя розныя памеры сьцяга дзеля розных дзяржаўных установаў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадзкіх імпрэзаў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязьменнай. Чырвона-белы сьцяг упершыню пачаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэньня сьцяга і значэньне ягоных колераў дакумэнтальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сьцяга сярэдневечнай дзяржавы Маджапагіт, дзе чырвоны сымбалізуе адвагу, а белы — чысьціню памкненьняў. Існуе таксама вэрсія зьяўленьня інданэзійскага сьцяга ад нідэрляндзкага, ад якога былі ўзятыя толькі два з трох колераў.

Дзяржаўным гербам Інданэзіі ёсьць залатая мітычная птушка Гаруда з тарчой на грудзях. Апярэньне Гаруды сымбалізуе 17 жніўня 1945 году, то бок дату абвяшчэньня стварэньня Рэспублікі Інданэзіі. Гэтак 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі ёсьць спасылкай на 1945 год, пр гэтым 8 пёраў у хвасьце сымбалізуе месяц жнівень, а 17 пёраў у кожным з крылаў ёсьць пазнакай 17 дня. У кіпцюрах Гаруда трымае срэбную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасьці» (яв. Bhinneka Tunggal Ika) ці літаральна «разнастайнасьць адзінае гэта». Шчыт на грудзях Гаруды складаецца з чатырох частак, а яшчэ адзін малы шчытком зьмешчаны ў цэнтры канструкцыі. Пяць элемэнтаў герба сымбалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалёгіі. Гэтак залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба ёсьць сымбалем веры ў адзінага Бога, а галава бантэнгу ў першай частцы ў барвовым полі ёсьць спасылкай на народнасьць, кіраваную прадстаўнічымі органамі, дрэва баньян на срэбным тле атаесамляе нацыянальнае адзінства, а рысавы парастак і галінка бавоўны ў трэцім срэбным полі спасылаюцца ўсеагульную сацыяльную справядлівасьць, ланцуг з круглявых і прастакутных зьвёнаў у чацвёртым полі ёсьць сымбалем справядлівага і цывілізаванага гуманізму. Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пас, які сымбалізуе роўнік, які пераразае Інданэзію.

Герб быў распрацаваны султанам Пантыянаку Гамідам II падчас ягонай працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданэзіі і зацьверджаны ў якасьці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданэзіі 11 лютага 1950 году. Гімн Рэспублікі Інданэзіі, вядомы як «Вялікая Інданэзія» (індан. Indonesia Raya) складзены кампазытарам Ваге Рудольфам Супратманам у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў час кангрэсу моладзевых арганізацыяў 28 кастрычніка 1928 году. У якасьці дзяржаўнага гімну гэты твор ухвалілі ў дзень абвяшчэньня незалежнасьці краіны 17 жніўня 1945 году .

Эканоміка

Велізарныя плянтацыі дзеля вытворчасьці пальмавага алею ў Заходняй Яве. Інданэзія ёсьць найбуйнейшым у сьвеце вытворцам гэтага прадукту.

Інданэзія мае зьмяшаную эканоміку, у якой прыватны сэктар і ўрад адыгрываюць важную ролю. Краіна ёсьць адзіным прадстаўніком Паўднёва-Усходняй Азіі ў G20, бо край мае найвялікшую эканоміку ў рэгіёне і клясыфікуецца як новая індустрыяльная краіна. Згодна з ацэнкай 2023 году, краіна мае 16-ю эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага ВУП і трымае 7-ы радок паводле велічыні ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, то бок ацэньваецца ў 1,417 трыльёнаў даляраў ЗША і 4,393 трыльёнаў даляраў ЗША адпаведна. Сфэра паслугаў зважаецца найбуйнейшым сэктарам эканомікі і складае 43,4% ВУП на 2018 году. Усьлед рушаць прамысловасьць (39,7%) і сельская гаспадарка (12,8%). Сельская гаспадарка краіны грае важную ролю ў сусьветнай эканоміцы як вытворца каўчука, какава (у чацьверцы самых буйных сусьветных вытворцаў), перца, хініна. Складаныя тапаграфічныя ўмовы дазваляюць выкарыстоўваць толькі 15 % паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: рыс, каўчукавае дрэва, гарбата, тытунь, экзатычныя спэцыі, пальма і г. д.

Прамысловыя вытворчасьці ў Батаме.

Гістарычна складалася так, што гаспадарка краіны была ў значнай ступені скіраваная на сельскую гаспадарку, што адлюстроўвае як эканамічнае разьвіцьцё, гэтак і палітыку ўраду ў 1950-я і 1960-я гады, калі Інданэзія намагалася прасунуцца як самадастатковая сельскагаспадарчая краіна. Паступовая індустрыялізацыя і ўрбанізацыя пачаліся ў канцы 1960-х гадоў і гэтыя трэнды паскорыліся ў 1980-я гады, калі падзеньне коштаў на нафту сталася чыньнікам таго, што ўрад засяродзіўся на дывэрсыфікацыі экспарту нафты ў бок экспарту прамысловай прадукцыі. Такое разьвіцьцё трывала ўсьцяж усе 1980-я гады і ў наступнае дзесяцігодзьдзе, не зважаючы на хуткі рос коштаў на нафту ў 1990 годзе, падчас якога ВУП рос у сярэднім на 7,1%. У выніку афіцыйны ўзровень беднасьці зьнізіўся з 60% да 15%. Зьніжэньне гандлёвых бар’ераў зь сярэдзіны 1980-х гадоў зрабіла эканоміку больш глябальна інтэграванай. Рост спыніўся з азіяцкім фінансавым крызісам 1997 году, які сур’ёзна паўплываў на эканоміку, скараціўшы рэальны ВУП краіны на 13,1% у 1998 годзе і ўзьняўшы інфляцыю на 78%. Эканоміка дасягнула свайго найніжэйшага пункту ў сярэдзіне 1999 годзе, калі рэальны рост ВУП складаў толькі на 0,8%.

У наступным адносна ўстойлівая інфляцыя і павелічэньне дэфлятару ВУП і індэксу спажывецкіх цэнаў спрыялі моцнаму эканамічнаму росквіту. З 2007 па 2019 гады штогадовы рост паскорыўся да 4—6% дзякуючы паляпшэньню стану банкаўскага сэктара і нутранага спажываньня, што дапамагло Інданэзіі перажыць сусьветную рэцэсію 2008—2009 гадоў і павысіць у 2011 годзе свой інвэстыцыйны рэйтынг. У 2019 годзе 9,41% насельніцтва жыло па-за рысай беднасьці, а афіцыйны ўзровень беспрацоўя сягаў 5,28%. У першы год сусьветнай пандэміі каранавірусу эканоміка перажыла першае падзеньне пасьля крызісу 1997 году, але яна аднавілася ўжо ў наступным годзе.

Турызм

Барабудур у Цэнтральнай Яве зважаецца найбуйнейшым у сьвеце будыйскім храмам і самай наведвальнай турыстычнай славутасьцю ў Інданэзіі.

Турызм у 2020 годзе зрабіў унёсак у ВУП блізу 9,8 мільярдаў даляраў ЗША, а ў папярэднім годзе Інданэзію наведалі 15,4 мільёнаў турыстаў. Увогуле, пераважная большасьць наведвальнікаў паходзіць з Аўстраліі, Кітаю, Сынгапуру, Малайзіі і Японіі. З 2011 году «Цудоўная Інданэзія» ёсьць галоўным лёзунгам міжнароднай маркетынгавай кампаніі краіны, якая прасоўвае падарожжы ў Інданэзію.

Галоўной мэтай наведвальнікаў зважаюцца культурыя помнікі і багатая прырода краіны. Інданэзія добра захавала экасыстэмы трапічных лясоў, якія займаюць блізу 57% тэрыторыі краіны. Лясы на Суматры і Калімантане ёсьць прыкладамі папулярных сярод турыстаў месцаў, дзе маюцца запаведнікі арангутанаў. Акрамя таго, Інданэзія мае адную з найдаўжэйшых у сьвеце берагавых лініяў. Старажытныя храмы Барабудур і Прамбанан, а таксама традыцыйныя фэстывалі на Суматры і Балі, стала прыцягваюць турыстаў. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэньне гатэльнага фонду ды іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Інданэзія мае дзесяць аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку нацыянальны парк Камода.

Дэмаграфія

Відарысы сталіцы і найбуйнейшага гораду краіны Джакарты.

Паводле зьвестак зь перапісу насельніцтва 2020 году колькасьць жыхароў Інданэзіі склала 270,2 мільёнаў чалавек, што ставіць краіну на чацьверты радок паводле велічыні ў сьвеце. У краіне назіраецца мерна высокі тэмп росту насельніцтва, які сянае 1,25 %. Ява — самы густанаселены востраў у сьвеце, дзе пражывае 56 % насельніцтва краіны. Шчыльнасьць насельніцтва складае 141 чалавек на км², што робіць Інданэзію 88-й у сьвеце паводле гэтага паказьніку, але шчыльнасьць насельніцтва на Яве значна вышэйшая і складае 1067 чалавек на км². Яшчэ ў 1961 годзе першы посткаляніяльны перапіс насельніцтва зафіксаваў 97 мільёнаў чалавек. Чакаецца, што колькасьць жыхароў краіны вырасьце блізу 295 мільёнаў да 2030 году і да 321 мільёна да 2050 году. У цяперашні час у краіне адносна маладое насельніцтва зь сярэднім векам 30,2 года згодна з ацэнкамі 2017 году.

Разьмеркаваньне насельніцтва нераўнамернае ва ўсім архіпэлягу, што таксама павязанае з узроўнямі разьвіцьця, пачынаючы ад мэгаполісу Джакарты і заканчваючы дзікімі плямёнамі ў Папуа, якія ня маюць кантактаў па-за сваёй грамады. На 2017 год каля 54,7 % насельніцтва пражывае ў гарадах. Джакарта зважаецца галоўным горадам краіны і другім паводле колькасьці насельніцтва гарадзкім раёнам у сьвеце з больш чым 34 мільёнамі жыхароў. Блізу 8 мільёнаў інданэзійцаў жывуць за мяжой, большасьць зь іх пасялілася ў Малайзіі, Нідэрляндах, Саудаўскай Арабіі, Тайвані, Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы, Сынгапуры, Ганконгу, ЗША і Аўстраліі.

Найбольшае напружаньне ў інданэзійскім грамадзтве выклікае супрацьстаяньне на розных астравах паміж мясцовымі жыхарамі і новаперасяленцамі. Большая частка інданэзійцаў жыве на перанаселеных абшарах, і таму ўрад мусіў распачаць шырокую кампанію перасяленьня, але не былі ўлічаныя мнонія аспэкты. Бальшыня перасяленцаў мусульмане і маюць больш разьвітую культуру, чым мясцовыя (збольшага хрысьціяне, ахрышчаныя галяндцамі), і валодаюць большым досьведам у гаспадарцы і справах. Дзякуючы гэтаму, яны лёгка адцясьняюць ад улады мясцовых.

Этнічныя групы і мовы

Купа яванцаў у нацыянальных строях.

Інданэзія вельмі этнічна разнастайная краіна, бо тут жывуць блізу 1300 асобных карэнных этнічных групаў. Большасьць інданэзійцаў паходзіць ад аўстранэзійскіх народаў, чые мовы паходзяць ад прааўстранэзійскай мовы, якая, магчыма, узьнікла на тэрыторыі сучаснага Тайваню. Іншая буйная група — мэланэзійцы, якія насяляюць усходнюю Інданэзію, то бок Малуцкія астравы, заходнюю частку Новай Гвінэі і ўсходнюю частку Малых Зондзкіх астравоў.

Мапа этнічных групаў Інданэзіі.

Яванцы зважаюцца найвялікшай этнічнай групай краіны, складаючы 40,2 % насельніцтва. Яны дамінуюць у палітыцы. Гэтая група пераважна заселеная ў цэнтральнай і ўсходняй частках Явы, а таксама ў значнай колькасьці ў большасьці правінцыяў. Сунданцы ёсьць наступнай паводле велічыні групай (15,4 %), за якой рушаць малайцы, батакі, мадурцы, бэтаві, мінангкабаў і народы бугі. Пачуцьцё інданэзійскай нацыянальнасьці існуе побач з моцнай рэгіянальнай ідэнтычнасьцю.

Афіцыйнай мовай краіны ёсьць інданэзійская, якая зважаецца варыянтам малайскай мовы, базуючыся на ейным прэстыжным дыялекце, які цягам стагодзьдзяў быў лінгва франка архіпэлягу. Гэтая мова прапагандавалася нацыяналістамі ў 1920-я гады і набыла афіцыйны статус у 1945 годзе. Праз шматвяковыя кантакты зь іншымі мовамі яна багатая на мясцовыя і замежныя ўплывы. Амаль кожны інданэзіец размаўляе гэтай мовай празь ейнае шырокае выкарыстаньне ў адукацыі, навуцы, камунікацыі, прадпрымальніцтве, палітыцы і сродках масавай інфармацыі. Аднак, большасьць інданэзійцаў таксама гавораць як мінімум на адной з больш чым 700 мясцовых моваў, часта гэтыя мовы зьяўляюцца для чалавека роднай. Бальшыня з гэтых моваў належаць да аўстранэзійскай моўнай сям’і, у той час як ва ўсходняй Інданэзіі размаўляюць на больш чым 270 папуаскіх мовах. Сярод мясцовых моваў найбольшы распаўсюд мае яванская, якая мае афіцыйны статус у адмысловым рэгіёне Джак’якарта.

У 1930 годзе колькасьць нідэрляндцаў, іншых эўрапейцаў, а таксама эўразійцаў і іхных нашчадкаў, была блізу 240 тысяч чалавек, або 0,4 % ад агульнай колькасьці насельніцтва. Гістарычна склалася так, што яны заўжды складалі толькі нязначную частку насельніцтва і застаюцца такімі і сёньня. Акрамя таго, носьбітаў нідэрляндзкай мовы аніколі не было ў заўважнай колькасьці ў Інданэзіі, не зважаючы на нідэрляндзкую прысутнасьць цягам амаль 350 гадоў. Невялікія меншасьці, якія вольна размаўляюць па-нідэрляндзку або нідэрляндзкімі крэольскімі мовамі, звычайна ёсьць нашчадкамі нідэрляндзкіх калянізатараў. Гэта адлюстроўвае асноўную мэту Галяндзкай каляніяльнай імпэрыі, якой камэрцыйны складнік быў больш важным чым асыміляцыя.

Рэлігія

Будыйскія манахі ў Цэнтральнай Яве.

Зважаючы на тое, што ўрад афіцыйна прызнае толькі шэсьць рэлігіяў, як то іслам, пратэстанцтва, каталіцтва, індуізм, будызм, канфуцыянства і рэлігіі карэннага насельніцтва, канстытуцыя Інданэзіі гарантуе свабоду веравызнаньня ўсім грамадзянам краіны. Маючы на 2018 год 231 мільён вернікаў ісламу (86,7 %), Інданэзія зважаючы самай населенай мусульманскай краінай у сьвеце, прычым суніты складаюць большасьць з усіх мусульманаў краіны (99 %). Шыіты і агмадыты, адпаведна, складаюць 1 % (1—3 мільёны) і 0,2 % (200 000—400 000) мусульманаў. Каля 10 % інданэзійцаў прыяналежаць на хрысьціянства, пераважную большасьць яны маюць у некалькіх усходніх правінцыях. Большасьць індуістаў — балійцы, а большасьць будыстаў — кітайцы-інданэзійцы.

Індуісцкія вернікі на малітоўнай цырымоніі на Балі.

Тубыльцы Інданэзійскага архіпэлягу першапачаткова прытрымліваліся анімізму і дынамізму, то бок вераваньняў, агульных для аўстранэзійскіх народаў. Яны пакланяліся і шанавалі духаў продкаў і верылі, што звышнатуральныя духі (х’ян) могуць насяляць пэўныя месцы, як то вялікія дрэвы, камяні, лясы, горы або іншыя сьвятыя месцы. Прыкладамі такіх інданэзійскіх мясцовых вераваньняў ёсьць сунданскі сунда вівітан, даяцкі кахарынган і яванскі кеявэн. Яны істотна паўплывалі на тое, як вызнаюцца іншыя рэлігіі, пра што сьведчыць вялікая частка людзей, такіх як яванскія абанганы, балійскія індуісты і хрысьціяне-даякі, якія вызнаюць менш артадаксальную, сынкрэтычную форму сваёй рэлігіі.

Індуісцкія ўплывы дасягнулі архіпэлягу яшчэ ў I стагодзьдзі н. э. Суданскае каралеўства Салаканагара на захадзе Явы блізу 130 году было першым гістарычна зафіксаваным індыянізаваным каралеўствам на архіпэлягу. Будызм зьявіўся прыкладна ў VI стагодзьдзі, і ягоная гісторыя ў Інданэзіі цесна павязаная з гісторыяй індуізму, паколькі некаторыя імпэрыі, заснаваныя на будыйскіх практыках, займелі свае карані прыкладна ў той жа час. Архіпэляг стаў сьведкам росквіту і падзення індуісцкіх і будысцкіх імпэрыяў, такіх як Маджапагіт, Сайлендра, Шрывіджая і Матарам. Не зважаючы на тое, што вернікаў індуізму і будызму ў наш час у краіне замала, яны па-ранейшаму робяць заўважны ўплыў на інданэзійскую культуру.

Вялікі мячэт Байтуррагман Рая ў Банда-Ачэ.

Іслам трапіў у Інданэзію дзякуючы суніцкімі гандлярам шафійскай школы, а таксама суфійскімі гандлярам з Індыйскага субкантынэнту і паўднёвай Арабіі яшчэ ў VIII стагодзьдзі. Большай часткай іслам наклаўся і зьмяшаўся зь існымі культурнымі і рэлігійнымі практыкамі, што прывяло да стварэньня асобнай формы ісламу (сантры). Гандаль, ісламская місіянэрская дзейнасьць, кітайскі дасьледнік Чжэн Хэ і ваенныя кампаніі некалькіх султанатаў дапамаглі паскорыць распаўсюд ісламу на астравах. Тым ня менш, да канца XVI стагодзьдзя індуізм і будызм сталі дамінуючымі рэлігіямі Явы і Суматры.

Каталіцкая цырымонія на пакутны тыдзень у Ларантуцы.

Распаўсюдам каталіцтва займаліся партугальскія гандляры і місіянэры, як то езуіт Францішак Ксавэры, які наведаў і ахрысьціў некалькі тысячаў мясцовых жыхароў. Аднак, распаўсюд каталіцтва сутыкнуўся зь цяжкасьцямі праз палітыку галяндзкай Ост-Індзкай кампаніі, якая забараніла каталіцтва праз галяндзкую варожасьці да ўладаў каталіцкай Гішпаніі. Пратэстанцтва перадусім зьявілася на архіпэлягу праз руплівасьць кальвінісцкіх і лютэранскіх місіянэраў за час галяндзкай каляніяльнай эпохі. Сёньня ў краіне маюцца ня толькі згаданыя пратэстанцкія рухі, але і многія іншыя.

На архіпэлягу маецца невялікая колькасьць габрэяў, пераважна нашчадкаў нідэрляндзкіх і ірацкіх габрэяў. Большасьць зь іх зьехала празь дзесяцігодзьдзі па здабыцьці Інданэзіяй незалежнасьці, і сёньня засталіся толькі нязначныя грамады ў Джакарце, Манадзе і Сурабаі. Юдаізм калісьці зважаўся афіцыйнай рэлігіяй і быў улучаны ў адпаведны сьпіс пры ўрадзе Сукарны, але перастаў зважацца адной з рэлігіяў празь невялікую колькасьць вернікаў з 1965 году. На сёньня адная з адзіных існых сынагогаў у Інданэзіі ёсьць сынагога Шаар Гашамаім, разьмешчанай у Паўночным Сулавэсі, блізу 31 км ад Манады.

На нацыянальным і мясцовым узроўні палітычнае кіраўніцтва Інданэзіі і групы супольнасьцяў адыгралі вырашальную ролю ў міжканфэсійных стасунках, як станоўчую, гэтак і адмоўную. За часы Мухамада Сухарты многія пасады на немусульманскіх астравах былі аддадзеныя мусульманам. У выніку шмат дзе зьмянілася канфэсійная сытуацыя. Пераважная большасьць інданэзійцаў зважаюць рэлігію важнай і неад’емнай часткай жыцьця.

Адукацыя

Будынак рэктарату Інданэзійскага ўнівэрсытэту.

Адукацыя абавязковая, то бок дзеці мусяць навучацца ў школе цягам 12 гадоў. Бацькі могуць выбіраць паміж дзяржаўнымі нерэлігійнымі школамі або прыватнымі, або паўпрыватнымі рэлігійнымі, звычайна ісламскімі, школамі, якія кантралююцца міністэрствамі адукацыі і рэлігіі, адпаведна. Прыватныя міжнародныя школы, якія не прытрымліваюцца нацыянальнай праграмы навучаньня, таксама дасяжныя. Згодна зь зьвесткамі 2018 году пачатковай адукацыяй ахопленыя 93 % дзяцей, у той час як вышэйшую адукацыю атрымліваюць 36 % выпускнікоў школаў. Узровень пісьменнасьці складае 96 %, а ўрад выдаткоўвае на сфэру адукацыі блізу 3,6 % ВУП. У 2018 годзе ў Інданэзіі налічвалася 4670 вышэйшых навучальных установаў, зь якіх большасьць (74 %) разьмешчаная на Суматры і Яве. Згодна з рэйтынгам сусьветных унівэрсытэтаў, найлепшымі ўнівэрсітэтамі краіны ёсьць Інданэзійскі ўнівэрсытэт, Унівэрсытэт Гаджа Мада і Бандунскі тэхналягічны інстытут.

Транспарт

Водны

Пасажырскі тэрмінал сурабайскага порту Танджунг Пэрак, аднаго з найбольшых у краіне.

З улікам раскіданасьці краіны на архіпэлягах водны транспарт гістарычна адыгрывае ў ейным сацыяльна-эканамічным жыцьці асаблівую ролю. Паводле працягласьці афіцыйна зарэгістраваных унутрынацыянальных марскіх маршрутаў даўжынёю 21 579 км на 2005 год краіна займае 5 месца ў сьвеце.

Большасьць частка водных шляхоў ахоплівае Калімантан, а яшчэ кажная з чвэрці трапляе на Суматры і Новую Гвінэю. Водныя шляхі вельмі запатрабаваныя, бо рэкі на гэтых астравах недастаткова шырокія, каб зьмясьціць сярэднія суднiны. Акрамя таго, аўтамабільныя і чыгуначныя шляхі ня вельмі разьвітыя на Калімантане і ў Папуа ў адрозьненьні ад Явы, якая ёсьць высокаразьвітым востравам. Рачны транспарт у той ці іншай ступені выкарыстоўваецца практычна паўсюдна, аднак сур’ёзнае значэньне як сродак грузавых і пасажырскіх перавозак мае, перш за ўсё, на Калімантане, у тым ліку праз наяўнасьць там найбольш паўнаводных рэкаў. Частыя паромныя перавозкі злучаюць праз пратокі блізкія адзін да аднага астравы, асабліва ў ланцугу астравоў, які цягнецца ад Суматры празь Яву да Малых Зондзкіх астравоў. На ажыўленых пераправах паміж Суматрай, Явай і Балі працуюць некалькі аўтамабільных паромаў часта цэлыя содні. Маюцца таксама міжнародныя паромныя перавозкі праз Малацкую пратоку, якія злучаюць Суматру з Малайзія, а таксама робяць злучнасьць паміж Сынгапурам і найбліжэйшымі інданэзійскімі астравамі, як то востравам Батам. Паромныя перавозкі ажыцьцяўляюцца дзяржаўнай кампаніяй ASDP Indonesia Ferry і некалькімі прыватнымі апэратарамі.

Гандлёвыя водныя шляхі кампаніі Pelni.

Сярод буйных партоў і гаваняў вылучаюцца парты Бітунгу, Чылачапу, Чырэбону, Джакарты, Купангу, Палембангу, Сэмарангу, Сурабаі і Макасары. Партамі кіруюць розныя інданэзійскія партовыя карпарацыі, пранумараваныя ад I да IV. Кожная зь іх мае юрысдыкцыю над рознымі рэгіёнамі краіны, прычым I робіць апэрацыі на захадзе, а IV — на ўсходзе. Порт Танджунг-Прыёку ў Джакарце ёсьць найбольш загружаным портам Інданэзіі, які апрацоўвае больш за 5,20 мільёнаў teu.

Аўтамабільны

Міжгародні аўтобус кампаніі Perum DAMRI.

У Інданэзіі налічваецца 283 102 кілямэтраў асфальтаваных шашэйных дарог і 213 505 кілямэтраў грунтавых шашэйных дарог паводле ацэнак на 2011 год. Чатыры галоўныя шашы Інданэзіі клясыфікуюцца як частка Азіяцкай сеткі шашэйных дарог, як то адрэзак AH2 на Яве і Балі, AH25 і AH151 на Суматры, AH152 на Яве і адрэзак AH150 на Калімантане. Некаторыя зь іх пранумараваныя, але пакуль толькі на Яве і (часткова) на Суматры. Частасьць і якасьць дарожнай сеткі ў розных рэгіёнах краіны вельмі нераўнамерныя ў сілу істотных адрозьненьняў у населенасьці і эканамічным разьвіцьці гэтых рэгіёнаў, то бок найвышэйшыя адпаведныя паказьнікі назіраюцца на Яве, а мінімальныя можна знайсьці на інданэзійскіх тэрыторыях Калімантану і Новай Гвінэі.

Дзеля перавозкі дарогамі Інданэзіі выкарыстоўваецца шырокі спэктар транспартных сродкаў. Аўтобусныя перавозкі дасяжныя ў большасьці рэгіёнаў, падлучаных да дарожнай сеткі. Паміж буйнымі гарадамі, асабліва на Суматры, Яве і Балі, рэйсы частыя і беспасярэднія з шматлікімі экспрэсавымі рэйсамі без прыпынкаў да канчатковага пункту прызначэньня. Міжгароднія аўтобусныя перавозкі пераважаюць сярод усіх наземных транспартных паслугаў, бо звычайна добра злучаюць гарады як у межах аднаго вострава, гэтак і паміж астравамі, дзякуючы паромным пераправам. Кампаніі-апэратары міжгародніх аўтобусаў звычайна называюцца абрэвіятурай P.O., а некалькі буйных кампаніяў працуюць пераважна на Яве і Суматры. Найдаўжэйшы маршрут міжгародніх аўтобусных перавозак у Інданэзіі абслугоўваецца кампаніяй P.O. Antar Lintas Sumatera, якая злучае Мэдан на Паўночнай Суматры і Джэмбэр ва Ўсходняй Яве. Гэтая тыднёвая аўтобусная лінія працяжнасьцю ў 2920 кілямэтраў.

Рост колькасьці такога кшталту аўтобусных перавозак адбыўся пасьля завяршэньня будаўніцтва адрэзка Трансьяванскай шашы, які злучае Джакарту і Сурабаю, у 2018 годзе. У гэты час некаторыя міжгароднія аўтобусныя службы пачалі эксплуатаваць парк двухпавярховых аўтобусаў.

Чыгуначны

Чыгуначны транспарт пачаў разьвівацца ў часы нідэрляндзкай калянізацыі, а першая чыгунка зьявілася на астравах у 1867 годзе. Станам на 2009 год працягласбць чыгуначных шляхоў складае 5042 км — 35-е месца ў сбвеце. Электрыфікаваных чыгунак 565 км. У якасьці нацыянальнага стандарту прынятая гэтак званая Капская каляіна шырынёю 1067 мм. Дзеля разьвіцьця чыгуначнай сеткі характэрныя тыя ж рэгіянальныя дыспрапорцыі, што і для аўтадарожнай.

Цягнік хуткаснай чыгуначнай лініі паміж Джакартай і Бандунгам.

Асноўныя чыгуначныя магістралі Інданэзіі кіруюцца Kereta Api Indonesia і ейнымі даччынымі кампаніямі. Гэты апэратар ажыцьцяўляюць як пасажырскія, гэтак і грузавыя перавозкі. Большасьць чыгунак пабудаваная на востраве Ява. На Суматры маюцца чатыры асобныя чыгуначныя сеткі, сярод якіх адная месьціцца ў Ачэгу, яшчэ адная ў Паўночнай Суматры, а іншыя ў Заходняй Суматры і апошняя ў Паўднёвай Суматры і Лампунгу. Паўднёвы Сулавэсі мае чыгуначную сетку ў акрузе Бару ў выніку будаўніцтва Транссулавэскай чыгункі, першая фаза якой улучае 146-кілямэтровы маршрут ад Макасару да Парэпарэ, які быў завершаны ў лістападзе 2022 году. У іншых частках Інданэзіі чыгунак няма, але новыя сеткі разьвіваюцца на такіх астравах, як то Калімантан і Новая Гвінэя. Міжгародняя чыгуначная сетка дапаўняецца мясцовымі прыгараднымі чыгуначнымі маршрутамі, асабліва ў аглямэрацыях Джакарты і Сурабаі. У Джакарце прыгарадная лінія KRL перавозіць больш за мільён пасажыраў на дзень. У 2019 годзе ў пачаў працу Джакарцкі мэтрапалітэн. У 2023 годзе ў Інданэзіі зьявілася першая хуткасная чыгуначная лінія Whoosh, якая злучыла Джакарту і Бандунг у рамках праекта, распрацаванага сумесна з Кітаем.

Культура

Культурная гісторыя Інданэзійскага архіпэлягу налічвае больш за два тысячагодзьдзі. Уплыў Індыйскага субкантынэнту, мацерыковага Кітая, Блізкага Ўсходу, Эўропы мэланэзійскіх і аўстранэзійскіх народаў гістарычна сфармаваў культурны, моўны і рэлігійны склад архіпэлягу. У выніку сучасная Інданэзія мае шматкультурнае, шматмоўнае і шматэтнічнае грамадзтва з складанай культурнай сумесьсю, якая значна адрозьніваецца ад арыгінальных карэнных культураў. У цяперашні час у Інданэзіі знаходзяцца трынаццаць аб’ектаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, у тым ліку лялечны тэатар ваянг, крыс, батык, пэнчак сілат, ангклунг, гамэлан і тры жанры традыцыйнага балійскага танца.

Мастацтва і архітэктура

«Шэсьць вершнікаў у пагоні за аленем» (1860) працы Радэг Салег.

Інданэзійскае мастацтва ўяўляе сабою як старажытныя формы мастацтва, якія разьвіваліся цягам стагодзьдзяў, гэтак і сучаснае мастацтва, якое зьявілася нядаўна. Яно ўвабрала ў сябе замежныя ўплывы — у першую чаргу зь Індыі, арабскага сьвету, Кітаю і Эўропы — дзякуючы стасункам і ўзаемадзеяньням, якія спрыялі і часта матываваліся гандлем. Жывапіс добра разьвіты на Балі, жыхары якога славяцца сваім майстэрствам. Іхняя жывапісная традыцыя пачалася як візуальнае апавяданьне ў клясычным стылі камасан або ваянг, якія паходзяць з мастацтва, выяўленага на барэльефах чандзі ва ўсходняй Яве.

Дом бугі ў Паўднёвым Сулавэсі.

Найбольшы ўплыў традыцыйна рабіла індыйская культура, аднак кітайскі, арабскі і эўрапейскі складнік таксама быў значным. Традыцыйная цясьлярская, мураваная, каменная і дрэваапрацоўчая тэхніка і ўпрыгажэньні шырока выкарыстоўваюцца ў народнай архітэктуры, дзякуючы чаму паўстаюць дамы ў традыцыйным стылі рума адат. Тым ня менш, тыпы дамоў і паселішчаў вар’ююцца ў залежнасьці ад этнічнай групы, бо кожная зь іх мае пэўныя звычаі і гісторыю. Найбольш характэрныя ўзоры паводле рэгіёнаў — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і бамбука з трысьняговым або дахоўкай на даху (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы сьвірнавага тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысьняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондзкіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінэі).

Да найбольш раньніх формаў архітэктурнай спадчыны адносяцца мэгалітычныя збудаваньні эпохі нэаліту — мэнгіры, уступістыя курганы, дальмэны, склепы (найбольш вядомыя ўзоры месьцяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэньнем дзяржаваў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваньнямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозьніваецца ад культавых збудаваньняў гэтых рэлігіяў у кантынэнтальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжаньня ёсьць будыйскі Барабудур і індуісцкі Прамбанан, пабудаваныя ў IX стагодзьдзі на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабою дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блёкамі андэзыту), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных паводле памераў конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы зважаюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасьцямі Інданэзіі, улучанымі ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

Музыка

Інданэзійскія танцоркі.

Спрадвеку, пачынаючы з узьнікненьня музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі зьнешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюд быў скіраваны на іншыя часткі архіпэлягу. Асноўнымі гукарадамі традыцыйнай інданэзійскай музыкі ёсьць пяціступенны сэлендэра і сяміступенны пэлог. Агулам характэрныя разьвітыя гетэрафанія і поліфанія, перавага інструмэнтальнага мэлядычнага складніка над вакальным. Найбольш яскрава нацыянальная музычная традыцыя выяўленая ў жанры гамэлана, які існуе з раньняга сярэднявечча — народнага інструмэнтальнага аркестра, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ўдарныя музычныя інструмэнты: ксыляфон гамбанг, мэталафон гендэр, ляжачыя гонг бананг, бубны генданг. З XVI стагодзьдзя разьвіваецца песенна-музычны жанр керанчонг — паводле назвы падобнага на гітару музычнага інструмэнта, які выкарыстоўваецца як акампанэмэнт. Ён нечым падобны да эўрапейскіх формаў гітараў. У гэты ж час распаўсюд атрымаў жанр дангдут, які спалучае элемэнты малайскай, арабскай і гіндустанскай музыкі.

Музыка выцінае на ангклунгу.

У пэрыяд нідэрляндзкай калянізацыі пры захаваньні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцыяў на элітарным узроўні інданэзійцамі было засвоенае эўрапейскае музычнае мастацтва. Эўрапейскія музычныя нормы ў спалучэньні зь некаторымі элемэнтамі традыцыйных ёсьць характэрныя агулам для музычнай культуры ў час незалежнага разьвіцьця — гэта ўласьціва як творам клясычнай, гэтак і папулярнай музыкі (у тым ліку поп і рок-музыкі, якая атрымала шырокую папулярнасьць у канцы XX стагодзьдзя). Найбуйнейшымі кампазытарамі XX стагодзьдзя ёсьць Суджасьмін, Ахмад Пасарыбу, Сусьбіні. Нацыянальная кансэрваторыя была адкрытая ў 1960 годзе, а нацыянальны сымфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе.

Колькасьць інданэзійскіх танцаў перавышае 3 тысячы. Дасьледнікі маюць меркаваньне, што яны бяруць свой пачатак з рытуалаў і рэлігійнага культу. Прыкладамі гэтых танцаў ёсьць баявыя танцы, танец знахароў і танец дзеля выкліку дажджу або любыя іншыя сельскагаспадарчыя рытуалы. Інданэзійскія танцы чэрпаюць свой уплыў з дагістарычнага і племяннога, індуісцкага і ісламскага пэрыядаў гісторыі архіпэлягу. У апошні час сучасныя танцы і гарадзкія падлеткавыя танцы набылі шырокую папулярнасьць дзякуючы ўплыву заходняй культуры і ў некаторай ступені Японіі і Рэспублікі Карэі. Аднак розныя традыцыйныя танцы, у тым ліку танцы Явы, Балі і Даяк, застаюцца непарушнай традыцыяй.

Тэатар і кінэматограф

Пандава і Крышна ў выкананьні тэатру ваянг.

Афіша першага фільму каляніяльных часоў «Лутунг Касарунг».

Ваянг, яванскі, сунданскі і балійскі лялечны тэатар ценяў ставіць пастаноўкі з выкарыстаньнем некалькіх легендаў з індуісцкай міталёгіі, як то «Рамаяна» і «Магабгарата». Іншыя формы мясцовай драмы ўлучаюць яванскія лудрук і кетапрак, сундскую сандывару, бэтавійскі ленонг і розныя балійскія танцавальныя драмы. У пастаноўках згаданых тэатараў часта выкарыстоўваецца сумесь паэтыкі ды элемэнтаў гумару. Некаторыя тэатральныя традыцыі таксама спалучаюць музыку, танцы і баявое мастацтва, як рандай народу мінангкабаў з Заходняй Суматры. Звычайна яно выконваецца на традыцыйных цырымоніях і фэстывалях і заснаванае на напаўгістарычных легендах мінангкабаў і гісторыі каханьня. Мае сваё разьвіцьцё і сучаснае сцэнічнае мастацтва, якое мае выразны стылем драмы. Вядомыя тэатральныя, танцавальныя і драматычныя трупы, такія як тэатар кома, вядомыя тым, што часта адлюстроўваюць сацыяльную і палітычную сатыру інданэзійскага грамадзтва.

Першым фільмам, зьнятым на архіпэлягу, быў «Лутунг Касарунг», нямы фільм нідэрляндзкага рэжысэра Гёйвэльдорпа. Кінаіндустрыя пашырылася пасьля здабыцьця незалежнасьці, з шасьці фільмаў, зьнятых у 1949 годзе, вырасла да 58, які зьявіліся ў 1955 годзе. Усмар Ісмаіл, які зрабіў значны адбітак у 1950-х і 1960-х гадах, звычайна зважаецца піянэрам інданэзійскага кіно. У апошнія гады эпохі Сукарна кіно выкарыстоўвалася ў нацыяналістычных, антызаходніх мэтах, а замежныя фільмы былі забароненыя. Кінэматограф трымаўся цэнзурнага кодэксу, скіраваны на падтрыманьне грамадзкага парадку. Вытворчасьць фільмаў дасягнула піку ў 1980-я гады, а ў наступнае дзесяцігодзьдзе значна скарацілася. Вядомыя фільмы гэтага часу ўлучаюць «Раб д’ябла» (1980), «Нагабонар» (1987), «Тшут на дыен» (1988), «Кататан сі Бой» (1989) і камэдыі стылю варкопу.

З 1998 году незалежная кінавытворчасьць пачала закранаць раней забароненыя тэмы, як то рэлігію, расу і каханьне. Паміж 2000 і 2005 гадамі колькасьць кінастужак штогод няўхільна расла. Як прыклад можна прывесьці фільм «Рэйд», які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады. У 2022 годзе фільм «ККН у вёсцы танцораў» пераўзвысіў рэкорд паводле касавых збораў, стаўшы самым прагляданым інданэзійскім фільмам з 9,2 мільёнамі прададзеных квіткоў у кінатэатрах. У Інданэзіі штогод ладзяцца кінафэстывалі і ўзнагароды, у тым ліку фэстываль інданэзійскага кіно, які з пэўнымі перапынкамі робіцца з 1955 году.

Кухня

З улікам этнакультурнай разнастайнасьці краіны ейная нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабою спалучэньне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасьці. Пры гэтым некаторыя стравы, першапачаткова спэцыфічныя дзеля пэўнай мясцовасьці, набылі агульнанацыянальную папулярнасьць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданэзіі сфармаваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцыяў суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым пляне ёсьць уплыў кітайскай кухні.

Стравы інданэзійскай кухні: суп сота, шашлык сатэ, яйкі, вараныя ў соевай падліве, гародніна ў кляры, халодны гарбата чаю зь лёдам.

Асноўным вугляводным прадуктам харчаваньня практычна паўсюдна ёсьць рыс, у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць кукуруза, касава, батат. Традыцыйнай ежай большасьці інданэзійцаў зважаюцца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасьці, як правіла, фігуруюць кураціна, мяса, морапрадукты, тэмпэ, сьвежая або мочаная гародніна, якія альбо гатуецца разам з рысам, альбо падаюцца як гарнір (у гэтым выпадку дадаткі называюцца лаўк-паўк). Найбольш распаўсюджанай з падобных страваў ёсьць насі-гарэнг, то бок літаральна «смажаны рыс», які мае розныя мясцовыя варыяцыі — плоў з напаўненьнем з морапрадуктаў альбо зь мясам, амлетам, перцам, рознай гароднінай. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах ёсьць тумпэнг — зьлепленая з рысу пірамідка, абкружаная рознымі гарнірамі. Шырока распаўсюджаная локшына з пшанічнай або рысавай мукі, якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі-гарэнг (літаральна — «смажаная локшына»). Запазычаны з эўрапейскай кухні хлеб не атрымаў вялікага распаўсюду. Большай папулярнасьцю карыстаюцца розныя віды вырабаў зь цеста з начыньнем, якое таксама запазычаные з кухань іншых краінаў, напрыклад, мартабак.

Насі-паданг з рэндангам, гулаем і гароднінай.

Мяса і бялковыя прадукты агулам, празь іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшы распаўсюд атрымалі кураціна, бараніна, казьляціна і, у прыбярэжных раёнах, рыба і морапрадукты. Ялавічына ўжываецца досыць рэдка, сьвініна актыўна ўжываецца ў кітайскіх грамадах і сярод немусульманскіх народаў Інданэзіі. Папулярнасьцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя фрыкадэлькі — баксо, мініятурныя шашлыкі сатэ, якія вырабляюцца часьцей за ўсё з курыцы, казьляціны або бараніны, а таксама отак-отак — здробленыя катлеты з рыбнага фаршу, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісьці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюд супы, якія звычайна гатуюцца з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца крупук — чыпсы з крухмалу, зёлкавай, крэвэтачнай рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасьцях ужываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спэцыфікі. На Яве вялікай папулярнасьцю карыстаецца гадо-гадо — нешта падобнае да эўрапейскай салаты: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая арахісавым соўсам. Часта падаецца ласунак з трапічнай садавіны.

У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца спэцыі і вострыя прыправы — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевыя і арахісавыя падлівы. Традыцыйным напоем ёсьць гарбата, якая п’ецца як гарачай, гэтак і халоднай. Дастаткова распаўсюджаная кава, а таксама традыцыйныя салодкія напоі з соку цукровага трысьнягу і какосавага малака. Алькаголь ужываецца ў нязначных колькасьцях, у першую чаргу праз прыналежнасьць большасьці інданэзійцаў да мусульманскай канфэсіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым ня менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых трункаў, вядомых як туак. Ён гатуецца з рысавай або пальмавай сыравіны, а бамбузэ зь зерня бамбука.

Спорт

Распаўсюд сярод інданэзійцаў эўрапейскіх відаў спорту пачаўся ў час нідэрляндзкай калянізацыі, але пераважна толькі сярод арыстакратычных колаў. Улады незалежнай Інданэзіі, звычайна, надавалі вялікую ўвагу разьвіцьцю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і Інданэзійскага нацыянальнага камітэту па спорце.

Джакарцкі стадыён Гелора Бунг Карна ўважаецца за найбуйнешы ў краіне.

Да XXI стагодзьдзя ў краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюд практычна ўсе летнія віды спорту, пры гэтым як мужчынскія, гэтак і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданэзійскія спартоўцы належаць да ліку наймацнейшых, бо паводле вынікаў Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2011 году, якія ладзіліся ў Палембангу, яны занялі першае месца ў камандным заліку, маючы 182 залатыя, 151 срэбныя і 143 бронзавыя мэдалі. Паводле вынікаў Гульняў Паўднёва-Ўсходняй Азіі 2021 году, якія ладзіліся ў Віетнаме, інданэзійскія спартоўцы занялі трэці радок у камандным заліку з 241 мэдалём пасьля Віетнаму і Тайлянду. Поруч з гэтым, у больш шырокім міжнародным маштабе іхныя дасягненьні нашмат больш сьціплыя, бо летніх Алімпійскіх гульнях 2016, 2020 і 2024 гадоў зборная Інданэзіі бралі 3, 5 і 3 мэдалі адпаведна, пры гэтым у 2016 і 2020 гадах залаты мэдаль на кожным зь іх быў толькі адзіны, а ў 2024 годзе інданэзійскія спартоўцы брылі два залатыя мэдалі. Традыцыйна найбольш пасьпяховымі спартоўцамі зь іх ёсьць інданэзійскія бадмінтаністы, асабліва мужчыны. Мужчынская зборная Інданэзіі па бадмінтоне шматкроць брала Кубка Томаса, шмат разоў рабілася алімпійскім чэмпіёнам, а жаночая зборная не адзін раз здабывала Кубак Убэр. Таксама звычайна алімпійскімі мэдалямі краіну забясьпечваюць спартоўцы і спартоўкі зь цяжкай атлетыкі, асабліва ў лёгкай вазе. Цяжкаатлет Эка Юлі Іраван чатыры разы быў прызэрам на летніх Алімпійскіх гульняў, пры чым пароўну мае як срэбныя, гэтак і бронзавыя мэдалі.

Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплінаў ставяцца футбол, бадмінтон, цяжкая атлетыка і баскетбол. Футбол ёсьць адным з найболей папулярных відаў спорту ў краіне. Інданэзія была першым азіяцкім прадстаўніком на чэмпіянатах сьвету, узяўшы ўдзел у чэмпіянаце сьвету 1938 году як Нідэрляндзкая Ост-Індыя. Найбуйнейшым стадыёнам краіны ёсьць джакарцкі шматфункцыянальны стадыён Гелора Бунг Карна, які раней меў зьмяшчальнасьць у 100 тысяч гледачоў, але праз пэўную колькасьць мадэрнізацыяў і перабудоваў колькасьць глядацкіх месцаў была скарочаная да ліку блізкамі 77 тысячам чалавек. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба сілат і сэпактакраў, разнастайныя гульні на дошцы, у тым ліку маджонг, манкала, а таксама спаборніцтвы, павязаныя з запускам паветраных зьмеяў і гульні з круцёлкай — гасінг, якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі.

Літаратура

•  Forshee, J. Culture and Customs of Indonesia. — Bloomsbury Publishing. — ISBN 978-0-3133-3339-2
•  Friend, T. Indonesian Destinies. — Harvard University Press, 2003. — ISBN 0-674-01137-6
•  Ricklefs, Merle Calvin A history of modern Indonesia since c. 1300. — 2nd. — Stanford, CA: Stanford University Press, 1991. — ISBN 0-333-57690-X
•  Ricklefs, Merle Calvin A history of modern Indonesia since c. 1200. — Palgrave; Stanford University Press, 2001. — ISBN 978-0-8047-4480-5
•  Taylor, J.G. Indonesia: Peoples and Histories. — Yale University Press, 2003. — ISBN 978-0-300-12808-6

Вонкавыя спасылкі

• Інданэзія на бачыне Curlie
• Інданэзія. BBC.
• Сяргей Богдан (ліпень 1999) Інданэзія: цана свабоды. Наша Ніва. Архіўная копія